Stary mężczyzna wpatruje się w trzciny. Na jego twarzy nie widać oznak emocji – jego rysy…

„Nie wystarczy” – syczy. „Połączona potęga międzynarodowego kapitału – cały ich strach i terror – uderzyła w Revachol. Uniosła ulice... Obróciła domy w widma” – gestykuluje chaotycznie, po czym milknie.

„Mroczna magia?”

„Połączona potęga międzynarodowego kapitału – cała chciwość i terror świata – uderzyła w Revachol. Uniosła ulice i obróciła domy w widma. Byliśmy w wieży przeciwlotniczej...” – wyjaśnia, wskazując ruiny.

„...skuleni na podłodze. Artyleria znajdowała się osiemdziesiąt kilometrów stąd w Ozonne, ale ja wiedziałem – wiedziałem, że Komuna upadnie. Że wszyscy obrócimy się w proch. Więc powiedziałem, że idę do pokoju narad...” – kontynuuje i spogląda na wschód.

Straszliwy, wciąż płonący w nim wstyd. Czerwienieją mu od niego uszy – przez to, jaką okazał małość.

„I co dalej?”

„Uciekłem. Pokonałem wodę, czepiając się rozciągniętego nad nią łańcucha, i ukryłem się na kontynencie. Chowałem się w podziemnych bunkrach jak najsłabszy ze słabych... jak mysz. Bałem się salw dział nocą i dźwięku wirników rankiem – wirujących... trr-trr-trr...” – opowiada, patrząc w niebo.

Statki powietrzne. Wielowirnikowe maszyny latające wykorzystane podczas lądowania.

„Statki powietrzne?”

„Aerostaty. Rozpoczęło się lądowanie. Wyszedłem na powierzchnię – i trafiłem do piekła. Niebo przesłaniały statki. Syczące i świszczące wirnikami, a z ich trzewi wylewały się zastępy żołnierzy. Łańcuch był zanurzony, więc musiałem wracać wpław. Forteca też była pogrążona w wodzie – i w ruinie”.

„Wszyscy utonęli na dolnych poziomach albo zostali rozerwani na strzępy na górnych. Działo przeciwlotnicze zawiodło – tak jak ja. Pozostawiłem ich bez ideologicznego wsparcia...” – otwiera oczy i przeszywa cię spojrzeniem. „To było prawdziwe. Widziałem to. Widziałem to w rzeczywistości”.

Coś prawdziwie potwornego. Gorszego niż cokolwiek, czego byłeś świadkiem.

„Zdecydowanie już wystarczy”.

Starzec nie mówi nic więcej. Jego czarne oczy przeszywają cię, gdy wpatruje się w jakąś bezkresną dal i wolno kręci głową – wycofując się ze wspomnienia.

Te oczy są czarne, zwęglone, wypalone przez rzeczy, które widział.

„Co pan widział?”

„Kapitalizm pozbawiony maski humanizmu. Musiał ją zdjąć, aby zabić wszystkich – wszystko, co kochasz, całą nadzieję i czułość świata. Musi ją zdjąć – tylko na jedną sekundę. Aby dokonać czynu”.

„I wtedy go widzisz. Jak dusi i bije twoich przyjaciół na śmierć... Najsłodszych, najodważniejszych ludzi na świecie” – na chwilę milknie. „Widzisz strach i moc w jego oczach. I wtedy wiesz”.

„Co?”

„Że burżuje nie są ludźmi”.

„Stracił pan rozum”.

„To nie jest odpowiednia chwila, detektywie...” – wtrąca się łagodnym głosem porucznik.

„Musiałem. Musiałem z tym walczyć. Nie mogłem już przestać...” – starzec milknie. Jego czarne oczy przeszywają cię, a on wpatruje się w jakąś bezkresną dal i wolno kręci głową – wycofując się ze wspomnienia.

„Zdecydowanie już wystarczy”.

Nic nie mów – daj mu dokończyć.

„Musiałem. Musiałem z tym walczyć. Nie mogłem już nigdy przestać...” – starzec milknie. Jego czarne oczy przeszywają cię, a on wpatruje się w jakąś bezkresną dal i wolno kręci głową – wycofując się ze wspomnienia.

„Zawsze podejrzewałem to samo...”

„Co to było?”

„Statki powietrzne. Wyszedłem na powierzchnię” – zamyka oczy. „I trafiłem do piekła. Lądowanie dobiegło końca. Łańcuch był zanurzony, więc musiałem wracać wpław. Forteca też była pogrążona w wodzie – i w ruinie”.

„Nie poszedł pan do pokoju narad”.

„Nie. Pokonałem wodę, czepiając się rozciągniętego nad nią łańcucha, i ukryłem się na kontynencie. Chowałem się w bunkrach jak najsłabszy ze słabych... jak mysz. Bałem się salw dział nocą i dźwięku wirników rankiem – wirujących... trr-trr-trr...” – opowiada, patrząc w niebo.

„Kiedy dokładnie to było?”

„Co to jest reakcja?”

„Drobnomieszczański terror. Tkwi w każdym człowieku”.

„To nie była reakcja. Po prostu się pan bał”.

„Na jedno wychodzi... Nie widziałeś jej. Nie naprawdę – nagiej. Nie sposób się jej nie bać”.

Pozostaje niejasne, czym jest ona. Jego myśli błądzą ścieżkami, którymi nie ma zamiaru cię prowadzić.

„Rozumiem. Komuniści są z urodzenia tchórzami. Ilość ważniejsza niż jakość”.

„Nie widziałeś jej. Twarzy tego, czemu służysz – nagiej. Nie sposób się jej nie bać”.

„Rozumiem”.

„Gratuluję. Nie będę tego wyjaśniał sługusowi kapitału”.

„Jeszcze raz – ukrywa się pan tu od czterdziestu trzech lat?”

„Czterdzieści trzy lata i dziesięć miesięcy”.

„To szaleństwo”.

„Człowiek nie powinien tak żyć, ale ja musiałem...” – odpowiada, krzywiąc się z bólu. „Nie mogłem tak po prostu zapomnieć. Nie mogłem zapomnieć tego, co widziałem”.

Po prostu nie mógł...

„Nie mógł się pan poddać”.

Kiwa głową.

Ale teraz już może.

„Co pan robił przez cały ten czas?”

„Ukrywałem się, łowiłem ryby, czekałem...” – stwierdza, wpatrując się w morską dal.

Tam, gdzie zapada noc... Wodorowe lampy uliczne rozjaśniają Rue de Saint-Ghislaine, a ich złote światło rzuca wokół mroczne cienie. W głębi lądu, w Jamrock, siatka ulic wydaje się czarna jak smoła – przecinają się tam kolejne nieoświetlone aleje. Nad 41. komisariatem formują się altocumulusy.

Dwóch funkcjonariuszy policji wychodzi z baru Whirling-in-Rags. Funkcjonariusz satelicki Jean Vicquemare przygląda się spalonym literom namazanym po drugiej stronie placu.

Funkcjonariusz patrolowa Judit Minot wskazuje na zachód. „Wieś rybacka”. Spogląda na zegarek: „Spotkajmy się za 15 minut. To 10 minut pieszo stąd”.

Funkcjonariusze odchodzą, zostawiając za plecami wciąż dymiący napis. PEWNEGO DNIA – głosi on – WRÓCĘ DO CIEBIE.

„Ciągłe czekanie” – starszy mężczyzna odrywa wzrok od brzegu i spogląda znowu na ciebie.

„Na co?”

„Na jej powrót”.

„Jej?”

„Dziewczęcia Rewolucji”.